اسدالله جعفري

بنام خدا

عيد قربان،برمقربان حق مبارك باد!

عيد قربان برمقربان حق مبارك،آن مقرباني كه اكنون برسر سفره يار نشسته اند:

مهمان شاهم هر شبی بر خوان احسان و وفا

مهمان صاحـب دولـتم کـه دولتـش پایـنده بـا

                                                            ای نوش کرده نیش را بی​خویش کن باخویش را

                                                             باخویش کن بی​خویش را چیزی بده درویـش را

آري اكنون عاشقان آمده اند تا در خم زلف او پيچند واز بهار عارض او گل بيچينند وجان را از شميم گيسويش تراوت بخشند.

اكنون والگان رخ جانان آمده اند تا نوبهار وصال را جشن گيرند وباغ جان  شكوفه ي باغ روي او را آيينه گردان باشد ونسيم زلف عاشق كشش فتنه در روم وحبش افكند:

ای نـوبـهار عاشقـان داری خـبر از یـار مـا

 ای از تو آبستن چمن و ای از تو خندان باغ​ها

                                                      ای بــادهای خـوش نـفس عشاق را فـريــادرس

                                                     ای پـاکـتر از جـان و جـا آخـر کجا بـودی کـجا

   ای فتنه روم و حبش حیران شدم کاین بوی خوش

   پیـراهـن یــوسـف بــود یـا خــــود روان مصطـفی

عيد است وعود سفر بايد پراكند وسينه را سيناي تشريف آن يار كرد كه با حضور او سال وماه طاعت بندگي پيشه مي سازد وديگر خزاني محقق نمي گردد:

ای دلبر و مقصود ما ای قبله و معبود ما

آتش زدی در عود ما نظاره کن در دود ما

                                             ای یـــار مــا عــیار ما دام دل خـــمار مـــا

                                             پا وامکش از کار ما بستان گرو دستار ما

در گل بمانده پای دل جان می​دهم چه جای دل

وز آتش سودای دل ای وای دل ای وای ما

                     ***

ای جویبار راستی از جوی یار ماستی

بر سینه​ها سیناستی بر جان​هایی جان فزا

                                                        ای قیل و ای قال تو خوش و ای جمله اشکال تو خوش

                                                       ماه تو خوش سال تو خوش ای سال و مه چاکر تو را

او كه اگر به عاشقان اجازه تشريف بخشد جان عاشقان چلچراغ چشمان او مي گردد وسياهي ها وتباهي ها رخت برمي بندند:

تشریف ده عشاق را پرنور کن آفاق را

بر زهر زن تریاق را چیزی بده درویش را

                                                       با روی همچون ماه خود با لطف مسکین خواه خود

                                                       مـا را تـو کـن هـمراه خـود چـیزی بـده درویـش را

چون جلوه مه می​کنی وز عشق آگه می​کنی

با ما چه همره می​کنی چیزی بده درویش را

عيد است و موسم ديدار دلدار وكام جان را از كلام وسلام او بايد شرين كرد وسخن از مطرب و مي بايد گفت نه از تلخي هجران وغربت جدايي وسوز فرقت درغربت:

تلخ از تو شیرین می​شود کفر از تو چون دین می​شود

خـار از تــو نـسرین مـی​شود چـیزی بـــده درویـش را

                                               جان من و جانان من کفر من و ایمان من

                                                سلطان سلطانان من چیزی بده درویش را

عيد قربان است ومقربان حق ،جشن قرب وشكر حب وآئين شرب برپا كرده اند ورستاخيز حضورورهايي از زندان تن را در سپيده دم رقص گيسو به سپاس ايستاده اند:

ای رستخیز ناگهان وی رحمت بی​منتها

ای آتشـی افروخته در بیشه اندیشه​ها

                                                       امـروز خـندان آمدی مــفتاح زنـدان آمــــدی

                                                        بر مستمندان آمدی چون بخشش و فضل خدا

مگر نه اين است كه انسان براي عبادت آفريده شده است:؟

ما خلقت الجن والانس اين بخوان

جز عبـادت نيست مقصود جهـان

اما اين عبادت نه آن عبادتي است كه زاهد خودپرست پندارد وعامي نادان به آن دل خوش كند وعابد طماع طمع بندد:

گه مست حورالعین شده گه مست نان و شوربا

این سکر بین هل عقل را وین نقل بین هل نقل را

اما سالكان مجذوب ومجذوبان سالك اين حور وقصور را شايسته آن همه تب وتاب عاشقانه نمي دانند:

ما زان دغل کژبین شده با بی​گنه در کین شده

کز بهر نان و بقل را چندین نـشاید ماجـرا

اين عيد گران روي جانان ميدانند كه اگر دين ودل به او نسپارند و تا چون اونشوند به مقام حضور نمي رسند ودر گرداب قصور خويش مي گردند ومي مانند:

روزی یکی همراه شد با بایزید اندر رهی

پس بایزیدش گفت چه پیشه گزیدی ای دغا

                                               گفتا که من خربنده​ام پس بایزیدش گفت رو

                                               یا رب خرش را مرگ ده تا او شود بنده خدا

خربندگان ،عيد هم ندارند واگرعيدي  هم داشته باشند عيد خرانه وشكم چراني وآماساندن معده است .

اما عارفان سالك مجذوب ومجذوبان سالك عارف ،عيد مي كنند براي اين كه اين عيد نشاني  از لطف او دارد واو خود همه چيز است:

خورشید را حاجب تویی اومید را واجب تویی

مــطلــب تویی طالب تویی هم منـتها هم مبتدا

در اين صورت است كه سينه اين عيد گران روي نگار نگارين مي شوند ولذت شرب مدام شان را مي چشند:

در سینه​ها برخاسته اندیشه را آراسته

هم خویش حاجت خواسته هم خویشتن کرده روا

                                         ای روح بخش بی​بدل وی لـذت عـــلم و عمل

                                         باقی بهانه​ست و دغل کاین علت آمد وان دوا

تدبیر صدرنگ افکنی بر روم و بر زنگ افکنی

و اندر میان جنگ افکنی فی اصطناع لا یری

                                        می​مال پنهان گوش جان می​نه بهانه بر کسان

                                       جان رب خلصنی زنان والله که لاغست ای کیا

خامش که بس مستعجلم رفتم سوی پای علم

کاغذ بنه بشکن قلم ساقی درآمد الصلا

آري اين عيد قربان ، عيد قرب است وجشن شرب مدام ونتيجه اش همان پرواز از خاكستان تن تا مقام قاب قوسين اوادني است:

ای طایران قدس را عشقت فزوده بال​ها

در حلقه سودای تو روحانیان را حال​ها

                                           در لا احب الافلین پاکی ز صـورت​هـا یـقین

                                          در دیده​های غیب بین هر دم ز تو تمثال​ها

ای سروران را تو سند بشمار ما را زان عدد

دانی سران را هم بود اندر تبع دنبال​ها

                                              سازی ز خاکی سیدی بر وی فرشته حاسدی

                                             با نـقد تو جان کاسـدی پامـال گشـته مال​هــا

آن کو تو باشی بال او ای رفعت و اجلال او

آن کو چنین شد حال او بر روی دارد خال​ها

                                             گیرم که خارم خار بد خار از پی گل می​زهد

                                           صراف زر هم می​نهد جو بر سر مثقال​ها

از رحــمه للعالمین اقبـــال درویـــشان بـــبین

چون مه منور خرقه​ها چون گل معطر شال​ها

                                                   عشق امر کل ما رقعه​ای او قلزم و ما جرعه​ای

                                                  او صد دلیل آورده و مــا کرده اســـتدلال​هـــا

از عشق گردون موتلف بی​عشق اختر منخسف

از عشق گشته دال الف بی​عشق الف چون دال​ها

                                            آب حیات آمد سـخن کــاید ز علم مـن لـدن

                                            جان را از او خالی مکن تا بردهد اعمال​ها

بر اهل معنی شد سخن اجمال​ها تفصیل​ها

بر اهل صورت شد سخن تفصیل​ها اجمال​ها

وقتي روح بال گشايد وديگر گونه پرواز كند ،انديشه ي جز او بر سرنمي ماند وهمه مي شود او ووقتي همه او شد ديگر غم بيش وكم وتقصير وقصورچيست:؟

ای دل چه اندیشیده​ای در عذر آن تقصیرها

زان سوی او چندان وفا زین سوی تو چندین جفا

                                                زان سوی او چندان کرم زین سو خلاف و بیش و کم

                                                زان سوی او چندان نعم زین سوی تـو چـندین خـطا

زین سوی تو چندین حسد چندین خیال و ظن بد

زان سوی او چندان کشش چندان چشش چندان عطا

                                             چندین چشش از بهر چه تا جان تلخت خوش شود

                                             چنــدین کـشش از بهر چــه تا دررســی در اولـــیا

از بد پشیمان می​شوی الله گویان می​شوی

آن دم تو را او می​کشد تا وارهاند مر تو را

                                                از جرم ترسان می​شوی وز چاره پرسان می​شوی

                                                آن لــحظه تــرســانـــنده را با خود نمی​بیــنی چــرا

گر چشم تو بربست او چون مهره​ای در دست او

گاهی بغلطاند چنین گاهی ببازد در هوا

                                       گاهی نهد در طبع تو سودای سیم و زر و زن

                                       گاهـی نـهـد در جـان تـو نـور خـیال مصطفی

این سو کشان سوی خوشان وان سو کشان با ناخوشان

یــا بــگــذرد یــا بشکـنــد کشتی در ایـن گــرداب​هــا

                                           چندان دعا کن در نهان چندان بنال اندر شبان

                                            کز گنـبد هفت آسمان در گـوش تـو آیـد صـدا

بانک شعیب و ناله​اش وان اشک همچون ژاله​اش

چـون شـد ز حـد از آسمـان آمـد سحرگـاهـش نــدا

                                         گــر مجرمی بخـشیدمـت وز جرم آمـرزیـدمـت

                                           فردوس خواهی دادمت خامش رها کن این دعا

گفتا نه این خواهم نه آن دیدار حق خواهم عیان

گر هفت بحر آتش شود من درروم بهر لقا

                                            گر رانده آن منظرم بستست از او چشم ترم

                                           مـن در جحیم اولیـترم جـنت نشایـد مـر مرا

جنت مرا بی​روی او هم دوزخست و هم عدو

من سوختم زین رنگ و بو کو فر انوار بقا

                                                 گفتند باری کم گری تا کم نگردد مبــصری

                                                  که چشم نابینا شود چون بگذرد از حد بکا

گفت ار دو چشمم عاقبت خواهند دیدن آن صفت

هر جزو من چشمی شود کی غم خورم من از عمی

                                                         ور عاقبت این چشم من محروم خواهد مـاندن

                                                           تا کور گردد آن بصر کو نیست لایق دوست را

اندر جهان هر آدمی باشد فدای یار خود

یار یکی انبان خون یار یکی شمس ضیا

                                                                       چون هر کسی درخورد خود یاری گزید از نیک و بد

                                                                        ما را دریـــغ آید که خـــود فانـــی کـــنیم از بـــهر لا

اين همان انديشه ي بلند عارفان مجذوب ومجذوبان عارف است كه از پيشواي پيشاني سفيدان تاريخ مولا علي(ع)آموخته اند ،آنجا كه مولا علي در مناجات عاشقانه اش در دعاي كميل به پيشگاه  محبوبش عرضه مي دارد:

الهي وسيدي ومولايي : ! گيرم كه مرا در ميان شعله هاي آتش جهنم در افكني  ومن مي توانم حرارت آتش راتحمل كنم .

ولي جانان من !چگونه فراق دوري دو تو را تحمل كنم؟

يارا ! تحمل سوزش شعله هاي سركش آتش جهنم براي من آسان است.اما فراق روي تو را نتوانم تحمل كرد.

اين عارفان در عيد چيزي نمي خواهند مگر اين كه آن چيز را او خواسته باشند ووقتي به اين مقام دست يافتند از هيچ طوفاني هراس ندارند:

گر سیل عالم پر شود هر موج چون اشتر شود

  مرغــان آبی را چــه غــم تا غم خورد مرغ هوا

                                       ما رخ ز شکر افروخته با موج و بحر آموختــه

                                         زان سان که ماهی را بود دریا و طوفان جان فزا

ای شیخ ما را فوطه ده وی آب ما را غوطه ده

  ای مــوســـی عمران بیا بر آب دریا زن عــــصا

ووقتي رخ در شكر بشويند ثمره اش بي نيازي مطلق از اغيار است؛ چنان كه حافظ اين بي نيازي را اين گونه مي سرايد:

ما ســايه طوبي وقصر وحور را

باخاك كوي دوست برابرنمي كنيم

وپير ساغركشان و مولاناي  بزرگ اين فناي مطلق وبقاي در نگاه رابا اين روايت به تصوير مي كشد:

این باد اندر هر سری سودای دیگر می​پزد

 ســــودای آن ساقی مرا باقی همه آن شما

                                       دیروز مستان را به ره بربود آن ساقی کله

                                        امروز می در می​دهد تا بــرکند از مـا قــبا

اين عارفان وشيدايان حق از خود وخودي مي گذرند وعنان اختيار را به دست او مي بخشند تا :

ای رشک ماه و مشتری با ما و پنهان چون پری

خوش خوش کشانم می​بری آخر نگویی تا کجا

                                      هر جا روی تو با منی ای هر دو چشم و روشنی

                                      خواهی سوی مستیم کش خواهی ببر سوی فنا

عالم چو کوه طور دان ما همچو موسی طالبان

 هر دم تــجلی می​رســد برمــی​شکافد کوه را

اينان در مقام تجلي مي رسند وغير او را فاني يي درفنا مي يابند نه آنكه غير او را فاني بپندارند  واگر غير اورا فاني بدانند اين خود شرك خفي است :

پيش بي حد هرچه محدود است،لاست

كــل شــيء غـيــر وجــه الله فنـاســت

                        از ملك هم بايدم جستن زي جو

                         كــل شـــيء هــالك الا وجــهه)

عارفان عاقل وعاقلان عارف ،به مدد عقل، به بركت كشف ودر پرتو شهود به اين حقيقت دست مي يابند وبه عيان مي بينند وبا جان مي چشند كه تا چيزي با چيزي تجانس پيدانكنند نمي تواند همنشين او باشد وبا او همزباني كند:

    (الخبيــثات للخبــيثين) حـكـمـت اسـت     

زشت را هم زشت، جفت و بابت است

                                 جنس برجنس است عاشق جاويدان

                                  جــاذب هر جنس را هـم جــنس دان

پس تو هر جفتي كه مي خواهي برو

مــحو و هــم شـكل صـفات او بــشو

چنان كه در عالم هستي هرچه هست با همنوع خود درتعامل وتجانس مي باشد ،خاك همواره رو به روصوب كردند وتهنشيني دارد وآتش خوي سركشي وبا لا روندگي.

اين قاعده در عالم سير وسلوك هم صدق مي كند .هرسالكي تا همرنگ حق نشود به حق نمي رسد .چنان كه مولانا اين قاعده را اينگونه تبيين مي كند:

ما زدرياييم و دريا مي رويم

ما زبالاييم و بالا مي رويم

                             آنچه از دريا به دريا مـي رود

                              از هر آنجاكآ مد آنجا مي رود

مولانا در مثنوي هم داستان پادشاه وكنيز را براي همين مي آرورد تا به سالكان بفهماند كه اگر شاه دل به كنيز بست نه از آن رو بود كه او زيبا ترين زيبا رويان عصر خود بود بلكه اين كنيز همان باطن ما است:

بشنويد اي دوستان اين داستان
خود حقيقت نقد حال ماست آن
                               بود شاهي در زماني پيش ازين
                               ملك دنـيا بودش و هم مـلك دين
  اتــفاقا شـاه روزي شـد سـوار  
با خواص خويش از بهر شكار
                              يك كنيزك ديد شه بر شاه‌راه
                              شد غــلام آن كنـيزك پادشـاه
مرغ جانش در قفص چون مي‌طپيد
داد مـال و آن كـنــيــزك را خـريــد
                                     چون خريد او را و برخوردار شد
                                     آن كنــيزك از قــضــا بيــمـار شـد
شه طبيبان جمع كرد از چپ و راست
گفت جان هر دو در دسـت شـماسـت
                                      جان من سهلست جان جانم اوست
                                      دردمند و خـسته‌ام درمـانـم اوست
اين بندگي غيرخدا كردن چيزي نيست كه از بيرونبرما تحميل گردد بلكه اين بند وبندگي دروني است كه دوري از حق را نتيجه مي بخشد:

گفت( اغلالاَ فهم به مقمحون)

نيست آن اغلال برما از بيرون

پس نتيجه مي گيريم كه تا ما از خود وخودي تجريد نشويم وچون قطره در درياي جلال وجمال حق فاني نگرديم نمي توانيم از او شويم وبه او برسيم:

پس عدم گردم عدم چون ارغنون

گــويــدم ك (انا اليــه راجـعــون)

                                      صورت از بي صورتي امد بيرون

                                         بــاز شــد   )انا الــيـه راجــعون)   

اكنون كه بر سفره عيد قربان نشسته ايم ،سعي كنيم كه واقعا يك قربان وقرباني باشيم واسماعيل خود را به مسلخ برده باشيم وباذبح اين اسماعيل از خود وعلقه ي اسماعيلي تجريد وتفريدگرديم تا لايق خليليي حق ومصطفيي آن يگانه باشيم وبتوانيم برماسوا چهار تكبير زنيم .

***

تمام شعر ها از مولانا است وفقط در يك مورد از اشعار حافظ بهره برده ام كه آن را هم ذكر كرده ام.