عزیزالرحمن
احمدی "خواهانی":
10سرطان 1388
بسم الله
الرحمن الرحیم
معرفی
مختصر خودم عزیزالرحمن احمدی دانشجو دانشکده ادبیات دری دانشگاه کابل
سال پنجم مورخ 1388 هـ ش
بنده از
ولسوالی خواهان ولایت بدخشان بوده ، دوره ابتداییه را در لیسه ولسوالی
خواهان ولایت بدخشان خوانده و دوره عالی را در لیسه عالی حبیبیه شهر
کابل به پایه اکمال رسانیده ام و فعلاً سال پنجم خویش را در دانشکده
ادبیات دری دانشگاه کابل ادامه می دهم.
قابل تذکر
است که بدخشان در شمال شرق افغانستان موقعیت داشته و بیشتر از یک
ملیون نفوس دارد ، دارای 28 ولسوالی بوده از ساحه وسیع و سرسبز و
کوهستانی برخوردار می باشد در این ولایت اقوام تاجک ، ازبک ،پامیری و
یک اقلیت گجر ن واقوام دیگریز زنده گی می نمایند و در زبان دری نیز
لهجه های زیادی وجود دارد که در هر ولسوالی لهجه های زبان فرق می کند و
متفاوت است.مانند لهجه های دروازی ؛ جرمی ، فیض آبادی، راغی وغیره.وجه
تسمیه بدخشان : بدخشان سرزمین لعل است بدین ملحوظ کلمه "بدخش" به
معنای لعل است و پس وند "آن" به معنای محل است یعنی سزمین لعل ،
می خواهم
بشتر بالای محل زندگی خودم نصف عمر خویش را در آنجا به سر برده ام
بیشتر توضیح دهم.
وجه تسمیه
خواهان: واژه خواهان به معنی محل چشمه ها بوده از دو کلمه گرفته شده
است ، کلمه "خواه" چشمه را گویند و "هان" به معنی محل است، یعنی محل
چشمه ها
در
ولسوالی خواهان هستم می خواهم راجع به لهجه خودم کلماتی لهجه یی را به
دسترس شما استاد محترم تقدیم نمایم.
نام وسایل
خـانه :
لهجه یی
معیاری
کورپه korpa
لحاف
کورپه چه korpacha
دوشک
تک سری Tak
sari
بالشت
در Dar
دروازه
قره بایی Qara
Bai
چای جوش کلان گلیتی
غداره Ghedara
تغا ره
اوغرک Oghrek
اونگ
سطیل Satil
سطل
مشقاب
meshqab
بشقاب
سرفه
serfa
سفره
گیلم
gilam
گلیم
دیگ تال
digtal
تخم پزی
الاغو
Alagho
تخم پزی
شیتون چراغ -
چراغ تیلی(چراغ که از روغن جهت روشن کردن در سابق از آن استفاده می
نمودند)
منگی Mangi
کوزه
نام پوشـاک:
لهجه یی
معیاری
کرته Kerta
پیرهن
ایزار Ezar
تنبان
تاقی
Taqi
کلاه
جومه
Joma
چپن
چپلی Chapli
چپلک
لته Lata
چادر
سله Sala
لنگی
کلووش
Kaloosh
کلوش
پا پوش Papoosh
بوت ، موزه ، کرمچ
گردن پیچ Gardanpaich
دستمال گردن پیچ
چمبوس Chambos
بوت ، این نوع بوت ها در قدیم از پوست حیوانات آماده می شد.
جورب
Jorab
جوراب
چارق Chareq
بوت مسح که همراه کلوش پوشیده می شود.
دستونه destoona
چوری
امیل گردن
Amilgardan
گردن بند ، لاکت
فک پیچون
Fekpaichon
پوز بند
دستمال destmal
دستمال
رومال
Romal
شال
گوشوار
Goshwar
گوش واره
کوش
Kosh
کفش
دست کش Destkash
دست کش
دست بند Destband
دست بند
نام خوراکه
ها:
لهجه یی
معیاری
جیرغات Jirghat
ماست
نون
Noon
نان
شوروا Shorwa
شوربا
لوبی Lobi
لوبیا
شله shela
شوله
شور چای Shorchai
شیر چای
پیاوه
Piawa
شور بای ترکاری
پلاو
Palaw
پلو
نام حبوبات:
لهجه یی
معیاری
غله Ghala
گندم
لوبی
Lobi
لوبیا
باقلو
Baqli
باقلی
بادم Badam
بادام
نام میوه جات:
لهجه ای
معیاری
سیو Saiw
سیب
شفتالی Shaftali
شفتالو
زردالی Zardali
زردالو
نار
Nar
انار
آلیچه َAlicha
آلو چه
قلالو
Qalalo
آلو
کوپ سلطون Kopselton
الو بخارا
چارمغز Charmaghz
چهار مغز
ارتباطات
خانوادگی:
لهجه یی
معیاری
عمک Amak
کا کا
تغه Tagha
ما ما
ینگه Yanga
زن برادر
یا
زن کاکا
اکه Aka
برادر کلان
بیرک Biarek
برادر کوچک
بچه عمک Bachai
Amak
بچه کا کا
بچه تغه Bachai
Tagha
بچه ما ما
خویش
khaish
قوم
اپه Apa
خواهر کلان
خارک kharek
خواهر خورد
دده Deda
پدر
اته Ata
پدر
صغیره
Saghira
یتیم
دخترک Dekhtarak
دختر
بچک Bachak
بچه ، بچه گک
مردک Mardak
مرد
زنک
Zanak
زن
اصطلاحات
عروسی:
لهجه یی
معیاری
اروس
Aros
عروس
دوماد
domad
داما د
خوش دامن
khoshdaman
خشو
قیسنگل Qaisangul
خیاشنه
خسر بچه kheser
Bacha
خسر بره
خار عروس
khar
Arose
خواهر عروس
توی
Toy
عروسی
شانجی Shanji
بدرقه کننده گانی که زن باشند
پشه
Pasha
شاه بالا
کرته اروسی
Kerati
Aros
پیرهن عروسی
چاشت عروس
Chasht
Aros
تخت جمعی
دارغه
Dargha
تویی بریدن ( کسانیکه از طرف دختر دارجهت بردن اموال
و پول و دیگر جهز از خانه داماد تعین می گردند.
تغه عروس
Tagha
Aros
پدر وکیل
اصطلاحات
فاتحه:
لهجه یی
معیاری
ختم قران Khateme
Qeran
ختم قرآن
روز چل
Rose
Chel
روز چهل
خونه هلال
Khona
Halal
روز سوم
مورده شو
Morda
sho
مرده شو
جمه گی
Jomaghi
(جمعه گی ) یک هفته بعد از فوت کسی
آبرو
Abero
دوره ( پول که در وقت تدفین به کسانیکه در وقت جنازه حاضرمی باشند
برایشان توزیع می گردد.
نام جای ها
مانند دهلیز خانه وغیره :
لهجه یی
معیاری
ایجیره
(حجره) Aijra
مهمان خانه
پیشتاق(برنده)
Paishtaq
دهلیز
بالا خانه
Bala
khana
منزل بالا
)خانه
دو منزله)
الاو خونه
Alaw
khona آشپز
خانه
دیگ دون digdon
دیگ دان
چلک
Chalek
تندور
خونه Khona
خانه
میمون خونه Maimon
khona
مهمان خانه
ستمب Stemb
ستون
ایلگه
Ailga
اتاق های اند که غیر منظم و بطور موقت د رایلاق
(چراگاه تابستانی)ساخته می شود
شیبر Shaiber
چمن ، سبزه زار ،ولی د ر مناطق سرد موجود می باشند.
قشلاق Qushlaq
دهکده ، ده
آغل Aghel
گاو خانه
قمه Qama
محل نگهداری گاو ها
شاله
Shalah
محل نگهداری بز و گوسفند
که دون
Kadon
کاه دان
نام پرندگان:
لهجه یی
معیاری
غلبک ghelbek
عکک
سبه Saba
سایره
کجریک
Kegrik
گنجشک
مینه Maina
مینا
ماکوک Makok
ماکیان
چوچک chochek
چوچه
القاب Elqab
عقاب
قمری
Qumri
موسیچه
کفتر Kafter
کبوتر
چاک k
Cha
چغز
چرغ Chargh
با ز
مرغ آوی Merghawi
مرغ آبی
کوگ Kawg
کبک
ملا بوت بوتک
Mlabotbotak
هد
هد
پلاشتریک
Plashtrik
پرستو
خلیفه اوما Khalifa
Oma
هما
جولیک
Jolik
جل
ساچ
Sach
قره قش
زرغاو
Zarghaw
زرچه
کاربرد
افعال:
لهجه یی
معیاری
احمد نون
خورده ایستادست احمد در حال نان خودن است
احــــمــــد نــــون خـــــــورد احــــمــــد نـــــان
خـــــــورد
احمــــد
نـــون مــتی خـــوره احــــمد نــــان مــــی خــورد
احمـــد
نـــون خــــورده است احـمد نــــان خـــورده اســـت
احــــمــــد مکـــتــب مـــیروه احـمـــد مــکتــــب
میـــــرود
احـــمــــد مـــکتب رفتـــســت احمــد مـــکتـــب رفتـــه است
زینـــب
درس مــــی خـــونــه زیـــنـــب درس مـــی خـواند
زیــنب
خـــط نوشته مــی کنه زیـنب خـط نوشــته مـــی کند
ســارا
خونه ره جروب میکنه سارا خانه را جارو مـی کــند
ســـــارا
لاق مــی شـــویـــه ســـــارا کـــالا مـی شـــویــد
مـــحمـــود عــلـــف مــیدروه محمود علف دور مــی کـــند
محمود
قــــولبه مــــی میکند محــمـود قـــلبه مــــی کـــند
نجــیب
بــــاغــــه آو مـــیــده نجیب بـاغ را آب مـــی دهــد
نجیب
ســــوزیا ره آو میـــده نجیب ترکاری ها راآب می دهد
پرویز خونه
شه جور میکنه پرویز خانه خود را می سازد
پـــرویـــــز دیـــوال میـــکنه پـــرویـــز دیـــوار مــی
کنـــد
پـــرویـــــز رفتــــه گــــسیت پــــــرویــــــز رفــــته
اســت
پرویز نون
خـــورده گسـیت پرویز نـــان خـــورده است
پرویز
ایــــران رفتــه گیست پرویز ایــران رفـــته اســـت
چیستان:
از بالا
میاید هش هش دندون داره سی و شش
"اره"
صندوقچه ء
ول ولی نه در داره نه کلی
"تخم"
آسمان پر
ستاره میده میده می باره
"
ایلک "
یک درزه
غشه رو رویی آو میکشه
" آش"
از بالا
میایه تیر واری پیش برش شیر واری
" عکک"
یک مرد قد
پست ، کمر شه بست ، در خدمت همه است.
" جارو"
میرود
بربری بید می کند تخم سفید
" تار و
چرخه "
ایبری دره
او بری دره در بین آن یک توقلی بره " طفل و گهواره"
چیست که
روز میگردد می گردد شب در چای یک تنگه قرار می گیرد. " عسا چوب"
چیست که
روز می گردد می گردد شب دهانش باز می ماند
" کفش"
یک تاقچه
پر میخ چه " دهن و دندان"
دوبیتی های
لهجه یی:
در گــذر مــا
بسته ای تر میفـروشن خال لــو دخـــتره به زر مــــیفروشه
خـــدا
بگـــیـره کـــمـی و کمبودی ره هـمسایه مـــایم جای دیگر میفروشه
از دور
نــظــاره میــــکنــم بــــالا ره بـــا گردن پسـت قــــد
دولـــت ما ره
دولت مــاه
جون سرمه نزن چشماره بی سرمه وبی سرخی توکشتی ماره
بــالا مــیری
بـــه مـــن گـــل لاله بیار در کـــاغذ ســـوزمشکه پیچانده بیار
بر کاغذ ســوز
مـــشکه پیچانده نشد یک دسته گـــل بستگی لالــــه بــیار
بالا
خـــونـــه پـــائین کبـــوتر خـــونه قم قــم میــکنه
کـــبوتر بیـــگونه
یـــارم
اومدست در تگ بـــالا خـــونه حیرون حیرون سونی خونم می بینه
راه اومده
ایـد سـوده شده پـــای شما کوش های هزارمیخجه درپای شـما
مـــا
مـیـدونیم بــرای مـــا اومـــده اید من خاک شوم پیش قـــدم های
شما
مــــن کوچه
دوم کوچه دوم نــار خرم من خرترکم مگم غـمی یـــار خـرم
مــــن
خــرتــرکــم عـقل کـلانــان دارم ناخورده شراب خـیال مــستان
دارم
من صدقه
شـــوم یـــکه یــکه گشتنته درگـوشه بـــام مــــردمـــا شیشتنته
در گوشه
بـــام مــردما چـــی شیشتی ما را کــشته دو چــشم انگور سیات
مرغابی ره بین
لب لب جوی پروازکرد گـردد کجکاش گشتیم او هم ناز کرد
گرد کجکاش
گشـــتیم روز ی صـد بـار میلش کـــه به ما نبد بلند پرواز کرد
در لبـک بــام
شیینی و ســرشانه کنی ای بچه ای رهــــگذر ره دیوانه کنی
دیــوانـه
کـنی اشارت خــــونــه کنـــی پیسشه گیری خودک شه آواره کنی
رفــــتم
ســـرنیـــــرنگه ودیــــدم راغه گــل هـــای شگفتگی و ســـیل
باغه
گفــــتم بروم
یــــکبار بیـــبینم راغــــه ارمان بـــــه دلـــم مانـــد
ندیدم راغه
تهیه کننده و
گرد آورنده
عزیزالرحمن
احمدی "خواهانی"