محمدشریف شایق: 8 حوت 1387

 

وجود زبان "زیباکی"  واقعیت ندارد

علی رغم آنکه تا کنون پژوهش جامعی در مورد زبان های پامیری، ریشة و کاستی ها و ظرفیت های آن ها صورت نگرفته است ولی درتمام منابع و متونی که در مورد زبان های پامیری به صورت جسته و گریخته نوشته شده است، بر وجود زبانی به نام زبان زیباکی در فهرست زبان های پامیری اشاره شده است.

پژوهشگران و زبانشناسان داخلی و خارجی درمتون و نوشته های خود به این موضوع بارها اشاره کرده اند که زبان "زیباکی" در ولسوالی زیباک ولایت بدخشان رواج دارد.

تاریخ نگاران و نویسندگان نیز در پهلوی سایرویژه گی های مردم زیباک از وجود زبانی به نام زبان"زیباکی" حرف زده اند، یک خبرنگار بی بی سی در تحقیقاتی در مورد زبان های پامیری، به نقل از یک محقق بدخشانی می نویسد که زبان زیباکی یکی از زبان های پامیری بوده ولی در حال حاضر گویشوری ندارد.

نگارنده این سطور که فارغ دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کابل و در عین حال از ساکنان ولسوالی زیباک هستم، چیزی به نام زبان زیباکی نمی دانم، من در جستجوی این مساله با بسیاری از بزرگسالان ولسوالی زیباک گفتگوکردم ولی هیچ کدام در مورد زبان جداگانه به جز از زبان فارسی دری در ولسوالی زیباک چیزی نمی دانند. تنها در جنوب ولسوالی یک زبان جدا از زبان فارسی وجود دارد که همانا زبان "سنگلیجی" است که از آن در متون و تحقیقاتی که در مورد زبان های پامیری گرفته است، به صورت جداگانه یاد آوری شده است.

قربانعلی همزی خبرنگار بی بی سی و ارشد ترین چهرة علمی  در ولسوالی زیباک نیز، وجود هر گونه زبانی به غیر از زبان فارسی را رد می کند، آقای همزی در گفتگو با نگارنده مطلب گفت: زبان مردم ولسوالی زیباک فارسی بوده و هیچ زبانی بدون زبان فارسی در حال حاضر هم وجود ندارد و درگذشته هم وجود نداشته است. آقای همزی تأکید کرد که مردم زیباک به جز زبان فارسی زبانی دیگری را نمی شناسند.

برخی از محققان با توجه به موقعیت جغرافیایی ولسوالی زیباک که در چهارسمت آن باشندگانی سکونت دارند که زبان شان غیرفارسی است، متعجب هستند که چگونه زبان فارسی در این منطقه حفظ شده است.

در زبان فارسی که مردم ولسوالی زیباک به کار می برند، گویش های متفاوتی وجود دارد به طور مثال مردم دهکدة خلخان از دهکده های معروف ولسوالی زیباک که اکثر ساکنان این دهکده با سود هستند، کلمات فارسی را خوب تلفظ می کنند، اما باشندگان چندین دهکده که در ساحات جنوب شرقی و شمال ولسوالی زیباک ساکن اند، در حالی که به زبان فارسی صحبت می کنند ولی گویش متفاوتی دارند، مثلا کلمة "آمدم" را "اومدم"، "خانه" را"خونه"،"کلان" را کلون، پریشان را پریشون و در کل حرف "الف" را "واو" تلفظ می کنند.

از سوی دیگر کاربرد فعال برخی از واژه های بسیار کهن زبان فارسی در گویش مردم زیباک نشان میدهد که زبان فارسی در آن منطقه قدامت بیشتر دارد و حتا وجود زبان دوم را نفی می کند.

کلمات چون: "نغز" این واژه یکی از واژه های فعال در زبان گفتاری مردم زیباک است، مثلا زمانی که با همدیگر برمی خورند می گویند، نغزهستی، واین واژه در شعر شاعران بزرگ وادبیات فارسی به وفور به کار رفته است، برای نمونه در این اشعار:

در شعر ز تکرار سخن باک نباشد

زيرا که خوش آيد سخن نغز به تکرار

ناصرخسرو

بگفت آنجا پري رويان نغزند
چو گل بسيار شدپيلان بلغزند

سعدي

تن درست: این واژه به جای واژه صحت مند در زبان مردم زیباک در حال کاربرد فعال دارد، این واژه اشعار شاعران نیز به کار رفته است:

دشمنان تو همه بيمار وبنده تندرست
دورتر بايد ز بيمار آنکه او بيمار نيست

ناصرخسرو

درویزه: این واژه نیز امروز کاربرد زیاد در زبان معیاری و رسانه یی افغانستان ندارد، اما درمیان مردم زیباک این کلمه به وفورتکرار می شود.

جامه درويزه در آتش نهاد

خرقه پيروزه را زنار کرد

عطار

"بیمار" واژه بیماردر زبان مردم زیباک کاربرد فعال دارد، مثلا می گویند به بیمار پرس می روم، یعنی به عیادت مریض می روم. واژه بیمار این اشعار:

عشق در خواب و عاشقان در خون

دايه بي شير و طفل بيمار است

انوري

او رفت سينه ها شده بيمار لايعاد

او خفت فتنه ها شده بيدار لاينام

خاقاني

ناسور: کلمة ناسور که امروز در زبان معیاری کاربرد فعالی ندارد در زبان مردم زیباک کاربرد فعال دارد، واژه ناسور در شعر فارسی نیز زیاد تکرار شده است:

درد تو جراحتي است ناسور

از زخم اجل شفات جويم

خاقاني

نمک پاش جراحتهاي ناسور

ز سر تا پا نمک شيرين پرشور

وحشي .

به آنچه گفتم مشت نمونه خروار اکتفا می کنم، و باید تذکر بدهم ده ها واژه دیگر فارسی که امروز در زبان معیاری افغانستان از کاربرد افتاده اند مانند: درمان، درفش (که آن "دروش" تلفظ می کنند) دیار، دودمان، پناه گاه، قلزم، پیک، پیک، کجاوه، کی بانو، نخچیر، نخ، گستاخ، داغ و ... واژه های هستندکه در زبان مردم زیباک کاربردفعال دارند. البته  این واژه ها در شعر شاعران بزرگ به وفور به کار رفته است.

 مثلا کلمه پیک در این اشعار:

بار دگر گر بسر کوي دوست

بگذري اي پيک نسيم صبا

سعدي

دلبرم که رساند نوازش قلمي

کجاست پيک صبا گر همي کند کرمي

حافظ

كلمه نخچير در اين اشعار:

هر سو سواران همي تاختند

ز نخچير دشتي بپرداختند

فردوسي

شکار خسروان مرغ است و نخچير

سپهبد خسرو خسروشکار است

عنصري

يا كلمات نخ وگستاخ در این اشعار:

چنان شد که گفتي طراز نخ است

و يا پيش آتش نهاده يخ است

فردوسي

زکار گذشته به پوزش گراي

سوي تخت گستاخ مگذار پاي

فردوسي

از دور تيغ خسرو چون سبزه وش نمودي

گستاخ پيش رفتي هم گور و هم غزالش

خاقاني

منظورم از آوردن این مثال ها این بود تا تصریح کنم که زبان فارسی در زیباک با توجه به کاربرد واژه های سوژة فارسی است که در حال حاضر در زبان گفتاری مرکز(کابل) کاربرد فعال ندارند، و این وفعال بودن این واژه ها دلالت بر قدامت زبان فارسی در زیباک دارند که زبان فارسی قرن ها قبل در آن محل وجود داشته و هیچ زبانی دیگر موجود نبوده است.

فارسی زبانان ولسوالی زیباک ولایت بدخشان برخی کلمات را به کار می برند که اصلا در واژه نامه های بزرگ  فارسی وجود ندارد و کس نمی داند که اصل این کلمات در از کجاست. مثلا واژه "قشمب" را به جای کلمه مزدحم و ازدحام به کار می برند.

یا کلمه "تخسیدن" که از لحاظ دستور زبان فارسی اسم فعل است، درواژه نامه های فارسی وجود ندارد ولی در زبان مردم زیباک با اشکال متفاوت به کار برده می شود، مانند تخسیدن، تخساندن، می تخسد، می تخساند، تخسانده شده، تخسیده بود، بتخسان و... این کلمه معمولا برای خالی کردن یک ظرف از آب، تیل، روغن  و ... به کار برده می شود.

در زبان مردم زیباک واژه های ترکی فراوان وجود دارد که برخی از آن ها در مغایرت با معنای اصلی به کاربرده می شوند، مثلا کلمه قلّغ که اصلاً در زبان اوزبکی به معنای تبریک به کار برده می شود، اما در زبان مردم زیباک به معنای تشکر یا خانه آباد استفاده می گردد.

در جنوب ولسوالی زیباک پنج دهکده بزرگ و کوچک به زبان سنگلیچی تکلم می کنند که مردم زیباک آن را نمی دانند و زبان سنگلیچی نیز در حال حاضر به دلیل نبود الفبا و کارهای علمی و تحقیقی بی توجهی به آن احتمال زوال آن نزدیک است. این زبان با توجه به رشد و توسعة ارتباطات و نیاز تعامل دایمی این مردم با فارسی زبانان ولسوالی زیباک، از میان خواهد رفت.

تا کنون علی رغم ادعاهای مبنی بر وجود زبان زیباکی در ولسوالی زیباک هیچ سند دقیقی دال بر وجود آن زبان در ولسوالی زیباک دیده نشده است، بلکه تمام اسناد و متونی که از سال های قبل نیز باقی مانده است همه به زبان فارسی است و این همه دلالت می کند که بدون زبان فارسی و زبان سنگلیچی دیگر زبانی در قلمرو ولسوالی زیباک دیده نشده است.

Sh_shayeq@yahoo.com